Po co Bydgoszczy szlak kulturowy?

Koncert Karbido w zabytkowej hali FOD Koncert Karbido w zabytkowej hali FOD Fot. Dariusz Gackowski

[версія український нижче]


Nie ma ani odrobiny przesady w stwierdzeniu, że Bydgoszcz zbudowali fabrykanci i przedsiębiorcy. Stygmat naszego miasta jako fabrycznego i robotniczego, w domyśle – brudnego i nieatrakcyjnego, na szczęście wyraźnie się zaciera, wzrasta natomiast zainteresowanie lokalną tradycją oraz poczucie dumy i przynależności do regionu. Sprzyjają temu liczne projekty rewitalizacyjne, odsłaniające kolejne secesyjne perły, którymi wszyscy powszechnie się zachwycają. Jednakże mało kto wie, że śmiałe zamysły architektów nie zaistniałyby, gdyby nie fundusze zamożnych właścicieli bydgoskich fabryk. W grodzie nad Brdą od zawsze inteligencja ekonomiczna i techniczna szły pod rękę z kulturą, co w zasadzie jest widoczne również dziś. Także dzisiejsze oblicze przemysłu to zwykle prosta architektura, pozbawiona walorów estetycznych; dwa wieki temu sprawa nawet w tej materii przedstawiała się zdecydowanie inaczej. Konieczność ochrony dziedzictwa przemysłowego zaistniała zatem stosunkowo niedawno, gdy w obliczu postępu technologicznego doszło do nieodwracalnego przekształcenia oblicza współczesnych procesów produkcyjnych. Stało się to bezpośrednią przyczyną stopniowego zanikania przykładów dawniejszych technik wytwarzania: linii produkcyjnych, narzędzi, a w konsekwencji – całych fabryk. Sprawa o tyle ważna, że bez ochrony dziedzictwa przemysłowego staniemy przed istotnym problemem, jakim byłoby wymazanie ze świadomości społeczeństwa blisko 200 lat dokonań ludzkości. Dlatego na Szlaku TeH2O z wielką radością przyjęliśmy decyzję o ogłoszeniu roku 2018 Rokiem Bydgoskiego Dziedzictwa Przemysłowego.

Z tego wyrosła inicjatywa utworzenia Szlaku Wody, Przemysłu i Rzemiosła TeH2O. Konkretnie idea narodziła się w roku 2012, dzięki uczestnictwu Bydgoszczy w projekcie Shift-X, a funkcjonująca do dziś trasa jako całość została zaprezentowana mieszkańcom i turystom nieco później, bo w czerwcu 2015 roku. Utworzenie Szlaku TeH2O to ogromna zasługa Hanny Lewandowskiej i Natalii Weckwert z Wydziału Zintegrowanego Rozwoju bydgoskiego ratusza. Zainspirowane m.in. śląskim Szlakiem Zabytków Techniki, a jednocześnie zakochane w industrialnym dziedzictwie Bydgoszczy, stworzyły markę, która dziś sukcesywnie rośnie w siłę. Od początku 2016 roku Szlakiem TeH2O zarządza Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego, a Miejskie Centrum Kultury wspiera je w organizacji Święta Szlaku TehoFest, odbywającego się corocznie we wrześniu.

Bydgoszcz ze swoimi zasobami doskonale wpisała się w Shift-X, ponieważ w naszym mieście dziedzictwo przemysłowe jest wszechobecne, ale prezentowane jest na kilku płaszczyznach, co znakomicie widać w strukturach Szlaku TeH2O. Pierwsza z grup obiektów to takie, gdzie działalność nie podlega znaczącym przemianom – w tej grupie mieści się Fabryka Obrabiarek do Drewna, Introligatornia przy Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej oraz Dawna Gazownia Miejska. Miejsca te, od lat wpisane w zabudowę miasta, są rozpoznawalne nie tylko z racji unikalnej architektury, ale też wspomnianego wcześniej dziedzictwa niematerialnego: nie brak bowiem osób, które są emerytowanymi pracownikami wspomnianych zakładów, relacje zdają też ich bliscy. W przypadku wymienionych podmiotów marketing firmy opiera się na wieloletniej działalności, bo prezentuje przedsiębiorstwo jako solidną instytucję z długoletnią tradycją. Jest to niewątpliwy atut dla potencjalnych partnerów i odbiorców usług (dowód na niezawodność przedsiębiorstwa), stanowi też dodatkową atrakcję dla zwiedzających, jak choćby możliwość przyjrzenia się zmianom, jakie zaszły w liniach produkcyjnych. Koronnym przykładem jest prasa pozioma z FOD-u, która – choć wyprodukowana w 1900 roku – wciąż jest czynnym narzędziem, a także pełne wyposażenie introligatorni, które od blisko wieku przywraca życie zniszczonym książkom.

Kolejna z grup obiektów to miejsca, gdzie dokonano transformacji obiektu z jego pierwotnego charakteru i przystosowano do nowych funkcji, z jednoczesnym zachowaniem przekazu informującego o historycznej działalności – i jest to najliczniejsza grupa obiektów na Szlaku TeH2O. Obserwujemy tu zmianę dotychczasowych funkcji, np. z obiektów użytkowych na muzealne. Za przykład niech posłuży Wieża Ciśnień, należąca do Muzeum Wodociągów. Niegdyś miejsce to służyło zaopatrywaniu w wodę wyżej położonych dzielnic Bydgoszczy, jednakże postęp technologiczny pozwolił na odejście od jej pierwotnej funkcji. W efekcie stało się to przyczyną postępującej degradacji obiektu i czasowego wyłączenia z jakiejkolwiek działalności. Znacząca zmiana nastąpiła, gdy Wieża Ciśnień zyskała funkcję muzealną i wystawienniczą jako część Muzeum Wodociągów. Dziś pieczołowicie odrestaurowana i przystosowana do przyjmowania zwiedzających, łączy cechy tematycznego muzeum o istotnych wartościach historycznych oraz niezależnej galerii sztuki. Na podobnych zasadach działa drugi obiekt Muzeum Wodociągów, który znalazł się wśród obiektów Szlaku TeH2O – Hala Pomp. Tam, w zabytkowym budynku, zamiast dawnej przepompowni znajdziemy sale wystawiennicze z możliwością dostosowania ich do innych wydarzeń, jak koncerty, pokazy mody, eventy komercyjne i prywatne itp. Do tej grupy należą również Exploseum, będące niegdyś fabryką materiałów wybuchowych, dziś stanowiące muzeum przypominające o historii miejsca, spichrze, które z budynków magazynowych „awansowały” do rangi muzeum przypominającego o historii Bydgoszczy, oraz barka „Lemara”, wybudowana w grodzie nad Brdą, gdzie przez wiele lat pełniła funkcje transportowe, a dziś stanowi oddział Miejskiego Centrum Kultury, łącząc cechy miejsca wręcz wymarzonego na warsztaty, spotkania i koncerty. Transformacji uległy także Wyspa Młyńska i Kanał Bydgoski – niegdyś znacząco przyczyniły się one do rozwoju miasta (rzemiosło, mennica w przypadku Wyspy oraz transport w przypadku Kanału), a dziś stanowią urokliwe tereny rekreacyjne.

Do trzeciej grupy można zaliczyć Muzeum Mydła i Historii Brudu, Muzeum Kanału Bydgoskiego, Warzelnię Piwa Bydgoszcz, Muzeum Farmacji oraz Muzeum Fotografii przy Wyższej Szkole Gospodarki. Tu tak naprawdę mamy do czynienia ze stworzeniem nowego obiektu, ale prezentującego dokonania w określonej dziedzinie bydgoskiego przemysłu czy rzemiosła. Są to miejsca, których lokalizacja nie ma znaczenia historycznie związanego z bieżącą działalnością obiektu (np. Warzelnia mieści się w dawnej farbiarni, a Muzeum Fotografii w budynku będącym niegdyś wozownią), ale ekspozycja prezentuje bydgoskie marki i wyroby: Muzeum Fotografii koncentruje się na historii zakładów fotograficznych Alfa i Foton, a Muzeum Mydła przypomina o wciąż żywych tradycjach zakładów produkujących środki czystości. W tych miejscach na Szlaku narracja koncentruje się na relacjach ludzi pracujących w danym sektorze, na przekazach historycznych i ocalałych pamiątkach, których na szczęście pozostało całkiem sporo. Najstarsze z tej grupy podmiotów mają dopiero po kilkanaście lat (niektóre znacznie mniej), zatem należy z uznaniem przyglądać się ich działalności, bo mimo krótkiego czasu istnienia, są to miejsca powszechnie znane, lubiane i doceniane.
Konwencja tych trzech grup pozwala na zaoferowanie odbiorcy niezwykle ważnej rzeczy – różnorodności. Na Szlaku TeH2O nie ma dwóch miejsc o podobnym charakterze czy profilu, co powoduje, że obiekty same nie postrzegają siebie w kategoriach konkurencji. To powoduje, że na Szlaku świetnie rozwijają się metody wzajemnej współpracy i produkty będące efektem sieciowania.

Mimo swojego niedługiego czasu istnienia, Szlak TeH2O uzyskał szereg istotnych nagród i nominacji: w 2015 roku – wyróżnienie „Zrównoważonej Turystyki Kulturowej” przyznanego przez Europejską Sieć Turystyki Kulturowej (ECTN), w 2016 roku – nominację World Travel Awards w kategorii Europejski Wiodący Projekt Rozwoju Turystyki – Europe’s Leading Tourism Development Project 2016, a w 2017 roku – wyróżnienie targów Travel & Taste, ponownie nominację World Travel Awards w dotychczasowej kategorii oraz nominację do „7 Nowych Cudów Polski”, co oznacza, że wartości, jakie ze sobą niesie, są coraz częściej zauważane, i to przez liczące się podmioty.

Aktualnie stajemy też przed licznymi wyzwaniami, których chyba nikt nie przewidywał na samym początku istnienia Szlaku. A przed nami takie zmiany jak przekształcenie Muzeum Farmacji z kolekcji prywatnej w muzeum instytucjonalne czy nowa lokalizacja Fabryki Obrabiarek do Drewna. Takie zmiany są po prostu niezbędne, ale naszą największą troską jest zachowanie jak najwięcej tak z dziedzictwa materialnego, jak i niematerialnego, by jak najwięcej ocalić i pozostawić do dyspozycji mieszkańców i turystów. Do tego dochodzą planowane przyłączenia do Szlaku kolejnych obiektów, które będą pasować do jego koncepcji. Ponieważ technologie starzeją się dziś szybciej niż np. dwie dekady temu, postulaty ochrony dziedzictwa przemysłowego trzeba będzie wdrażać wcześniej niż dotychczas. To, co dziś jest innowacją, za kilka lat będzie przeżytkiem, dlatego niedostateczne roztoczenie „parasola ochronnego” nad tym, co jeszcze dziedzictwem nie jest, może spowodować, że pewne wartości zostaną uznane za mało wartościowe i w efekcie zapomniane. Co najważniejsze – nie ma to być proces realizowany tylko przez instytucje kultury zajmujące się sztuką industrialną. Idealna sytuacja to stan, gdy o ochronę dziedzictwa przemysłowego i rzemieślniczego postulują sami zainteresowani, obcujący z nim na co dzień: właściciele fabryk i wytwórni, a przede wszystkim – robotnicy. Do tego trzeba jednak płynącego z serca przekonania, że robi się rzeczy ważne, w służbie ludzkości i tę ludzkość definiujące. Przemysł nie funkcjonuje bowiem w oderwaniu od cywilizacji – powstał dzięki ludziom i to właśnie im służą jego wytwory. To właśnie korelacja człowieka z techniką stała się osią budowy Szlaku TeH2O. Oprócz promowania obiektów tworzących Szlak, rolą trasy jest przypominanie o całości historii bydgoskiego przemysłu, a wręcz tworzenie partnerskich relacji z istniejącymi współcześnie fabrykami. Sam Szlak TeH2O jest „żywym organizmem”, właśnie dlatego, że jego największym potencjałem są niezmiennie pracujący w jego obrębie ludzie. Mimo niewątpliwych walorów architektury i techniki, to oni są rzeczywistym bogactwem tych 15 wyjątkowych miejsc.

Wyjątkowość Szlaku Wody Przemysłu i Rzemiosła TeH2O wynika z faktu, iż stanowi on naszą bydgoską tożsamość. Chociaż przemiany historyczne spowodowały, że wiele fabryk i zakładów produkcyjnych już nie istnieje, to jednak pamięć o nich jest wśród bydgoszczan ciągle żywa i wciąż wywołuje wiele emocji i wspomnień. To niesamowita kopalnia wiedzy, dlatego cieszy fakt, że badanie dziedzictwa przemysłowego zaczyna mieć wymiar naukowy. Profesjonalne podejście badawcze odgrywa ogromną rolę przy zachowaniu od zapomnienia tego, co stanowi dziedzictwo niematerialne – przekazy słowne oraz słowo pisane. Sam Szlak to też swoiste „sito do pereł” – obiekty, które stanowią jego strukturę, to najciekawsze przykłady sztuki industrialnej w mieście. Tu nie ma miejsc przypadkowych czy o wątpliwej wartości. Dlatego robimy wszystko, by te wysokie standardy nie uległy zmianie.

Z pewnością Rok Bydgoskiego Dziedzictwa Przemysłowego przyciągnie do Szlaku TeH2O więcej spojrzeń. Czekamy na to, gdyż gorąco wierzymy, że najbliższe miesiące pozwolą nam uwolnić jeszcze większy potencjał, jaki tkwi w naszej bydgoskiej „złotej piętnastce”.


Навіщо Бидгощі «Промисловий Шлях»?

Бидгощ є промисловим містом. Має це свої вади, але переваг більше. Однією з переваг є присутність в місті промислової архітектури, яка формує його обличчя. Сьогодні давні фабрики, промислові і ремісничі підприємства рідко виконують свою давню функцію, завдяки чому доступні для всіх охочих, а не тільки для їх працівників. Вони стали місцями туристичних розваг, музеями, або місцями для активного відпочинку. Хто хоче більше дізнатися про Бидгощ, повинен поглянути на неї через призму її промислової спадщини. Він легше тоді зрозуміє її специфічну, але часто урочу красу. Гаряче Вас до того ми заохочуємо! Кінга Пуховська (Kinga Puchowska) з Окружного Музею в Бидгощі коротко і привабливо представляє мапу маршруту бидгощської промислової спадщини.

Не має ані каплі перебільшення в тому, що Бидгощ побудували фабриканти і підприємці. Таврування нашого міста, як фабричного та робочого, в припущені – брудного і непривабливого, на щастя, швидко затирається, а натомість виростає зацікавленість місцевими традиціями, відчуття гордості і приналежності до регіону. Сприяють тому численні проекти міського оновлення, що являють собою перлини перебудови, якими всі навкруги захоплюються. Проте мало хто знає, що сміливі задуми архітекторів не виникли б, коли б не фонди заможних власників бидгощських фабрик. У місті над Брдою завжди економічна і технічна інтелігенція йшли пліч опліч з культурою, що в принципі, ми і сьогодні спостерігаємо.

Сьогоднішнє обличчя промисловості, то зазвичай проста архітектура, позбавлена естетичних достоїнств, а два віки тому справа, навіть, в цій галузі представлялася зовсім по іншому. Необхідність охорони промислової спадщини виникла відносно недавно, коли в процесі технологічного прогресу дійшло до невідворотного перетворення обличчя сучасного виробництва. Стало то безпосередньою причиною поступового відмирання старих технологій: виробничих ліній, знарядь, і, як наслідок – цілих фабрик.

У нашому місті промислова спадщина присутня всюди, і представлена в декількох площинах, що виразно відображається в структурі туристичного маршруту «Шлях TeH2O». Перша група, то група об’єктів, де діяльність не підлягає значущим змінам. В цій групі знаходяться Фабрика Устаткування до обробки Деревини, Палітурна Майстерня при Воєводській і Міській Публічній Бібліотеці, а також Старий Міський Газовий Завод. Ці місця, від давніх років вписані в забудову міста, знані не тільки з унікальної архітектури, але поєднують також згаданий раніше нематеріальний спадок.

Наступна група об›єктів то місця, де зроблено трансформацію об›єкту з його первинного стану і пристосовано до нових функцій з одночасним збереженням інформації про історичну спадщину. Ми спостерігаємо тут зміну попередніх функцій, наприклад, з об’єктів діючих на музеї. Прикладом може служити Водонапірна Вежа, що належить до Музею Водопроводів. До цієї групи належить також Exploseum, що був колись фабрикою вибухових матеріалів, сьогодні є музеєм, що нагадує про історію цього місця. Зерносховища (spichrze), які із складських будівель «проходили» шлях до музеїв, що розповідають, про історію Бидгощі, також барка «Lemara», побудована в нашому місті, яка багато років виконувала транспортні функції, а сьогодні являє собою відділ Міського Центру Культури, будучи просто створеним в мріях місцем на майстер класи, зустрічі та концерти. Трансформації піддалися також Млиновий Острів і Бидгощський Канал – колись значно посприяли вони розвитку міста, а сьогодні являють собою чарівні місця для активного відпочинку.

До третьої групи входять Музей Мила та Історії Бруду, Музей Бидгощського каналу, Пивоварня Бидгощі, Фармацевтичний Музей та Музей фотографії в Університеті економіки. Тут ми справді маємо справу з створенням нового об›єкта, але представляємо досягнення в конкретній галузі промисловості або ремеслі Бидгощі. То місця, розташування яких історично не пов›язане з поточною діяльністю об›єкта (наприклад, Пивоварня розміщується в колишній фарбувальній фабриці, а Музеї фотографії в будівлі колишнього каретного двору), але експозиція перед усім презентує Бидгощські марки та вироби. У цих місцях на Маршруті оповідач зосереджується на взаєминах людей, працюючих в даному секторі, на історичних розповідях та вцілілих історичних пам’ятках, яких, на щастя, залишилося досить багато.

Оскільки технології сьогодні старіють швидше, ніж, скажімо, два десятиліття тому, постулати для захисту промислової спадщини потрібно буде реалізувати швидше, ніж до цього часу. То, що сьогодні є інновацією, протягом декількох років буде пережитком, а недостатнє розповсюдження «захисної парасолі» над тим, що ще не є спадщиною, може спровокувати до того, що певні цінності будуть визначені малоцінними і, як наслідок, забутими.

І що найголовніше – що цей процес, не може бути реалізований лише культурними установами, що займаються промисловим мистецтвом. Ідеальна ситуація та, в якій в захисті індустріальної спадщини і ремісництва приймають участь самі зацікавлені, що зустрічаються з ними кожного дня: власники фабрик і установ, а найбільше – працівники. Для цього, однак, потрібно переконання, що виходить від самого серця, що робиться важлива справа, що служить людству та визначенню цього людства. Промисловість не функціонує в відриві від цивілізації – вона була створена завдяки людям, і саме її продукція служить їм. То справжній взаємозв’язок між людиною і технікою, який став головною ідеєю побудови туристичного маршруту «Шлях TeH2O».

Кінга Пуховська

Kino Orzeł - logo200p

Jesteś tutaj: Wydania Luty 2018 Po co Bydgoszczy szlak kulturowy?